Stof tot nadenken: wat zou jij doen met deze ethische dilemma’s op reis

kinderen op straat op reis

Ik heb lang getwijfeld of ik dit artikel online zou zetten. Ik besef me namelijk heel goed dat het thema ‘ethisch reizen’ heel veel breder is als de onderwerpen die ik in dit artikel bespreek. Maar nu we allemaal zoveel mogelijk thuisblijven als het gevolg van het coronavirus, was dit voor mij een mooi moment om mijn hersenspinsels over dit onderwerp eens op papier te zetten. Misschien ook wel omdat ik merkte dat er ook over reizen ten tijde van het coronavirus verschillende meningen zijn. Zelf was het voor mij bijvoorbeeld al snel duidelijk dat ik onze reis, ondanks het op dat moment nog positieve reisadvies, niet door wilde laten gaan. Niet eens zo zeer omdat de gezondheidszorg in een land als Namibië gewoon niet zo is geregeld als hier, maar meer omdat ik de mensen daar niet ziek wilde maken met alle gevolgen van dien. Tuurlijk is het jammer om een reis te moeten annuleren, maar in zo’n geval vind ik het gewoon niet kunnen om alleen maar vanuit jezelf te denken.

Maar goed, dit artikel dus. Over ethiek tijdens het reizen. Een lastig onderwerp, want ethiek is een rekbaar begrip en iedereen heeft hier zo zijn of haar eigen mening over. Helemaal prima ook. Het is dan ook absoluut niet mijn bedoeling om met mijn vingertje te wijzen. In tegendeel zelfs. Het is enkel bedoeld om je aan het denken te zetten en misschien wel discussie aan te wakkeren. Inmiddels zijn steeds meer mensen zich meer en meer bewust van de footprint die ze achterlaten. Een goede ontwikkeling als je het mij vraagt, want het steeds maar doorgroeiende massatoerisme brengt ook de nodige – ethische – dilemma’s met zich mee. Want welke footprint laten we nu eigenlijk achter tijdens onze reizen? Wat is de invloed van ons als reizigers op een bestemming? Wat is de impact van – op het oog – simpele en kleine keuzes die we maken als we op reis zijn? Het zijn vaak dingen waar we niet eens zo zeer bij stil staan, maar waarvan de gevolgen wel heel groot kunnen zijn. De laatste jaren is duurzaam en verantwoord reizen populairder dan ooit en dus werd het tijd om hier eens dieper op in te gaan. Een gevoelig onderwerp, maar wel een thema dat – wat mij betreft – besproken moet worden.

De dilemma’s die ik in dit artikel beschrijf zijn enkel gebaseerd op mijn persoonlijke reiservaringen, maar als reiziger zul je je beslist herkennen in (enkele van) deze situaties. De afgelopen jaren kwam ik tijdens het reizen verschillende situaties tegen en deze wil ik graag met jullie delen. Want wat doe je in zo’n situatie? Wat is – vanuit ethisch oogpunt – de juiste keuze? En hoe kunnen we bewuster om gaan met onderwerpen als duurzaam en milieuvriendelijk toerisme en sociale verantwoordelijkheid? In dit artikel sta ik hier verder bij stil.

spelende kinderen in vietnam

DILEMMA 1: DIERENATTRACTIES OP REIS

Ik ben een echte dierenvriend en ik wil absoluut niemand beschuldigen van iets ‘fout’ doen. Veel keuzes zijn namelijk gebaseerd op onwetendheid en ik ga er dan ook vanuit dat het merendeel van de mensen niet met opzet een dier wil zien lijden. Ook ik heb me in het verleden schuldig gemaakt aan dierenattracties die eigenlijk niet helemaal oké zijn. Zo hield ik een koala vast in een sanctuary in Australië en werd er in Vietnam een slang om mijn nek gelegd. Beide niet bepaald diervriendelijk, wel?

Wereldwijd zijn er tal van locaties waar je tegen betaling met een dier op de foto kunt, waar je tijgers kunt aaien, olifantenritjes kunt maken, met dolfijnen of walvishaaien kunt zwemmen, met haaien kunt duiken, souvenirs met koraal of ivoor kunt kopen of een duur kopje Luwak koffie kunt drinken. De lijst is eindeloos. Dierenleed komt voor op zowel grote als kleine schaal en is vaak moeilijk te herkennen. Grote kans dus dat je – onbewust – een bijdrage levert aan het in stand houden van (wrede) dierenattracties.

De vraag die je jezelf in een dergelijke situatie zou moeten stellen is of de attractie, activiteit of bezienswaardigheid is opgezet voor het belang van de dieren of voor het plezier van de toerist? In de meeste gevallen gaat het om het plezier van de toerist. Een blije toerist levert namelijk meer geld op en daar zijn de lokale bewoners vaak mee gebaat. Ik snap best dat een foto met een leeuwenwelp, aapje of luiaard er heel leuk uit ziet op je profielfoto of op Instagram. Maar is die foto nog steeds zo leuk als het eigenlijk een – ernstige – vorm van dierenmishandeling betreft? Dat dieren eerst mishandeld en/of gedrogeerd worden voordat dit überhaupt mogelijk is? Nogmaals: ik wil absoluut niet met het vingertje wijzen, ik heb zelf ook dingen gedaan die achteraf gezien niet zo slim waren. Maar wat ik wel wil, is dat reizigers goed nadenken over de gevolgen van hun keuze. Houd je dierenleed mee in stand? Of bezoek je voortaan enkel een opvang waar knuffelen en wandelen met dieren bijvoorbeeld niet gepromoot wordt, maar waar het welzijn van de dieren voorop staat? Ik zal een dergelijke sanctuary waar ik kan knuffelen met koala’s bijvoorbeeld niet meer zo snel bezoeken. Een opvang voor dieren is helemaal prima, broodnodig zelfs. Maar voortaan probeer ik alleen nog een opvang te bezoeken waar het welzijn van dieren centraal staat.

Mijn ervaring
Tijdens het reizen heb ik een behoorlijk aantal gevallen van dierenmishandeling gezien. En iedere keer breekt mijn hart weer een klein beetje meer. Olifantenritjes, dieren in extreem kleine kooien, veel te dikke toeristen op kleine ezeltjes, hanen of hondengevechten. Ik heb het tijdens het reizen allemaal voorbij zien komen. Helaas is het niet altijd duidelijk of er sprake is van dierenmishandeling en wat de consequenties zijn voor dier en omgeving. Tuurlijk, we weten allemaal wel dat stieren- en hanengevechten nou niet bepaald diervriendelijk zijn. Maar wat als dat niet zo duidelijk is? Ik doe van te voren daarom zo goed mogelijk research over de betreffende activiteit en probeer dieren altijd zoveel mogelijk in hun natuurlijke omgeving te observeren. Maar ook op reis heb je niet altijd alles zelf in de hand en zo bezochten we tijdens onze roadtrip met de Easyriders door Vietnam een dorpje waar olifantenritjes werden aangeboden. Uiteraard stond het ons vrij om een ritje te weigeren en dat hebben we dan ook gedaan. We raakten echter aan de praat met een local en zij bekeken deze olifantenritjes juist met heel andere ogen: de inkomsten van deze olifantenritjes zorgden er namelijk voor dat een heel dorp kon eten. Dat praat voor mij een olifantenritje (of welke andere dierenattractie dan ook) absoluut niet goed, maar het zorgt wel voor een bredere kijk op de situatie. Belangrijk in dit geval is – wat mij betreft – om de ander niet te veroordelen maar een eerlijk gesprek aan te gaan en dergelijke gemeenschappen op een andere – diervriendelijke – manier te steunen. Gelukkig zijn er wereldwijd tegenwoordig tal van initatieven die voorlichting geven over dit soort dierenattracties en locals helpen om op een andere manier te profiteren van de stroom aan reizigers.

Het blijft altijd moeilijk om dingen volledig goed, verantwoordelijk en dier- en milieuvriendelijk te doen. Dat vind ik ook. Maar daarom denk ik dat het juist en vooral heel belangrijk is dat je een balans weet te vinden tussen je eigen verlangen en de waarden die je graag nastreeft.  Dan wordt de wereld vanzelf een stukje mooier.

koala in boom australie

DILEMMA 2: BEDELENDE KINDEREN

Kinderen die vrolijk op je af rennen, je begroeten met een vriendelijke hallo en je vervolgens met grote puppyogen aankijken, je aan je shirt vastklampen en vragen voor een beetje geld. Of voor eten, snoep of pennen, dat kan ook. Grote kans dat ook jij dit op reis al eens bent tegengekomen. Persoonlijk vind ik dit een hele lastige, want als je ook maar een beetje empathisch vermogen hebt dan vind je dit over het algemeen gewoon zielig. In dit soort situaties is het heel lastig om nee te zeggen, want wat maken die paar extra euro’s nou uit? Voor ons als reiziger niet zoveel, maar voor de kinderen en hun omgeving wel. Is het slim om geld of spullen te geven aan bedelende kinderen? Of kun je beter op een andere manier je steentje bijdragen?

Hoe zielig en arm de kinderen er ook uit zien, het is belangrijk om hier iets dieper over na te denken. In eerste instantie denk je misschien ‘ach wat maakt het uit, die paar cent mis ik toch niet..’. Klopt. Voor ons maken die paar extra euro’s vaak niet zoveel uit en je kan er een kind op dat moment een groot plezier mee doen. Maar wanneer wij maar met geld blijven strooien en pennen en snoep blijven uitdelen, moedigen we de bedelende kinderen dan niet juist aan om dat te blijven doen? Komen ze zo niet juist terecht in een vicieuze cirkel? Is onze goedheid zo niet één van de redenen waarom ze niet naar school gaan? En werken we kindercriminaliteit zo niet in de hand? Hoe onschuldig het geven van geld, snoep of pennen aan kinderen op het eerste oog misschien ook lijkt, het ligt vaak toch iets gecompliceerder. Lastig hè?

Wat ik doe
Ook ik heb wel eens pennen meegebracht op reis en die binnen een paar dagen allemaal weggegeven, of een paar losse centen aan kinderen gegeven. Tegenwoordig geef ik echter geen geld, snoep of pennen meer aan kinderen die bedelen. Hoe lastig ik dat soms ook vind. Het blijft tenslotte rot om die kleine, vaak hongerige, kinderen te zien en ze dan af te wimpelen. Inmiddels heb ik echter behoorlijk wat reizen mogen maken en is mijn kijk op het geven van geld, snoep of wat dan ook veranderd. Tegenwoordig doneer ik daarom liever aan een lokaal goed doel of ik neem spullen mee die ik dan aan bijvoorbeeld de schoolleiding of een mooi lokaal project geef. Zo komen de spullen uiteindelijk toch bij de kinderen terecht, maar stimuleer ik ze niet langer om te blijven bedelen. Zo bracht ik onder andere school- en knutselspullen mee toen ik de Sunrise Kids in Zuid-Afrika bezocht en wist ik zeker dat ze op de juiste plek terecht kwamen én dat ze een bijdrage leverden aan de leefbaarheid voor kinderen in een township. Door de giften van reizigers hebben ze dit project namelijk op kunnen zetten en tegenwoordig kunnen kinderen hier iedere ochtend terecht voor een bord warme pap én krijgen ze o.a. seksuele voorlichting en hulp bij hun huiswerk. En is het niet fijn om op die manier iets te kunnen bijdragen aan het land dat je bezoekt?

Helaas kun je het ook in dit geval nooit 100% goed doen, maar als we er allemaal iets beter over nadenken zijn we al weer een stapje verder. Toch?

Let op: wees ook voorzichtig met het kopen van producten van jonge kinderen. Zo kwam ik op mijn recente reis door Jordanië op verschillende plekken kinderen tegen die water en frisdrank aan toeristen probeerden te verkopen in plaats van dat ze op school zaten. Wees je hier van bewust, ook als je ontzettende dorst hebt..

DILEMMA 3: EEN TOWNSHIP BEZOEKEN

Ik stipte dit net al even aan: mijn bezoek aan een township in Zuid-Afrika. Dit is zo’n typisch dilemma waar ik voor onze reis al lang over heb nagedacht. Een bezoek aan een township voelt al snel als ‘aapjes kijken’ en dat wilde ik absoluut niet. Zeker in Zuid-Afrika struikel je bijna over de organisaties die ‘tours’ aanbieden naar townships. Alleen de naam tour bezorgt me in deze context al rillingen en de vraag is dan ook: is het verstandig om een township te bezoeken? En wat zijn dingen om rekeningen mee te houden?

De vraag die je jezelf hier mag stellen is wat er voor nodig is om een land echt te leren kennen en begrijpen. En maakt een bezoek aan een sloppenwijk of township hier deel van uit? Persoonlijk vind ik dat een bezoek aan een township best een zinnige bijdrage kan leveren. In veel landen leven mensen nu eenmaal in armoede en dat hoort dus bij het land. Ook dat is reizen, het is niet alleen maar leuk of mooi. Ik vind het daarom vooral belangrijk om uit te zoeken of je reis naar een township bijdraagt aan de leefbaarheid in de krottenwijk: steunt het lokale goede doelen? Support het lokale schooltjes? Draagt het een steentje bij aan de gezondsheidszorg of werkgelegenheid in de wijk? Of zijn er slechts een aantal mensen die profiteren en waar het geld de zakken van vult? Er zit – wat mij betreft – een duidelijk verschil tussen op pad gaat met een organisatie die daadwerkelijk een bijdrage levert aan de lokale leefbaarheid en het boeken van een ‘tour’ waarbij je de lokale armoede onderuitgezakt vanuit je comfortabele auto bekijkt.

Mijn ervaring
Persoonlijk vind ik zeker dat een bezoek aan een township kan bijdragen aan het leren begrijpen van de lokale gemeenschap. Je leert de infrastructuur begrijpen, ziet de positieve en negatieve kanten van het leven in een krottenwijk en maakt kennis met de lokale bevolking. Heel waardevol en leerzaam, mits het op een respectvolle manier gebeurt. Zelf kies ik daarom altijd voor een respectvolle en verantwoordelijke organisatie, waarbij (een deel van) het geld weer terugvloeit in de lokale gemeenschap in de vorm van lokale projecten, gezondheidszorg, onderwijs, seksuele voorlichting of wat dan ook. En of je foto’s mag/moet maken tijdens zo’n tour? Dat is dan weer een ander dilemma. Persoonlijk voelt het voor mij niet oké om in zo’n situatie continue met mijn dure camera rond te zwaaien en de armoede van anderen vast te leggen. Aan de andere kant begrijp ik ook dat je deze kant van een land ook wilt vastleggen, het is er tenslotte wel. Hoewel ik altijd toestemming vraag om een foto van een persoon te maken, ben ik in dergelijke situaties extra voorzichtig en discreet.

spelende kinderen township

DILEMMA 4: FOTO’S OP REIS

Het is je beslist eens overkomen: je wilt een foto maken op reis en nog voordat je een foto hebt gemaakt staat er al iemand klaar om geld te vangen. Ik maakte dit onder andere mee in Bolivia toen ik een lama (!!) op de foto wilde zetten, toen ik in Vietnam een foto wilde maken van de White Thai en ook in Jordanië werd er geld gevraagd voor een foto van een, jawel, kameel. Wat doe je in zo’n situatie? Betaal je voor de foto’s die je maakt?

Of je wilt betalen voor foto’s is natuurlijk persoonsgebonden. Maakt het de foto minder leuk of echt als je ervoor hebt betaald? Is de glimlach die je op de foto ziet ineens minder oprecht? Of is het heel redelijk om wat geld te geven? En heeft de context er mee te maken?

Mijn ervaring
Zelf vind ik het niet prettig om voor het maken van een foto te betalen als mensen er zelf om vragen. Het haalt voor mij het plezier uit het fotograferen weg en voor mij is de foto op de een of andere manier dan toch minder speciaal. Zeker wanneer de hele setting eigenlijk al niet echt is en ontzettend geposeerd is dan betaal ik niet en laat ik het fotomoment liever aan me voorbij gaan. Het voelt voor mij echter anders wanneer ik wat meer tijd met iemand door heb gebracht en gaandeweg onze ontmoeting wat foto’s heb gemaakt. In zo’n geval vind ik het prima om een paar euro te geven, maar liever koop ik iets in het winkeltje of kraampje van degene waarvan ik een foto heb gemaakt. Zo betaal ik niet zozeer direct voor de foto, maar meer als blijk van waardering voor de tijd die we samen hebben doorgebracht. Sinds kort heb ik daarnaast een polaroid camera, welke ik graag nog eens mee op reis neem. Zo kan ik een foto van iemand maken en er ook meteen eentje teruggeven. Vaak hebben mensen namelijk geen of weinig foto’s van zichzelf en op deze manier kun je op een leuke en onschuldige manier iets terug doen.

VERANTWOORD REIZEN

Ethiek. Het is heel simpel en toch ook weer niet. Want wat is goed? Wat is slecht? Zoveel mensen, zoveel wensen. Is het slecht om iets te doen waarvan je weet dat het niet goed is voor mens, milieu, natuur of dier? Kun je met die gedachte leven? Zou je überhaupt iets doen waarvan je weet dat het negatieve gevolgen heeft? Wat zijn je eigen waarden?  En hoe matchen deze met je verlangens? En lukt het je om daar een – voor jou – juiste balans in te vinden?

Feit is dat we allemaal wereldburger zijn. En wanneer we op reis zijn, zijn we te gast in een ander land. En daar heb je – vind ik – goed en respectvol mee om te gaan. Vinden we het niet ook fijn dat mensen goed voor ons kleine kikkerlandje zorgen? Dat ze respectvol met ons om gaan? En daarnaast ook respect hebben voor onze cultuur, natuur en normen en waarden?

Wanneer je zo goed mogelijk voor je eigen leefomgeving probeert te zorgen, dan doe je dat hoop ik ook als je ergens anders bent. Wanneer je op reis bent. Dan weeg je je daden en de consequenties daarvan zorgvuldig af. En ik denk dat we daar de essentie te pakken hebben: nadenken. Nadenken over wat je eigen waarden zijn, over de mogelijke impact van je acties en verlangens en hoe je met respect voor mens, milieu, natuur en dier een steentje bij kunt dragen aan een betere wereld.

wereldbol in gras

Ik ben heel benieuwd naar jouw mening! Herken jij je in één of meerdere dilemma’s? Wat zou jij doen? En zijn er andere situaties die je op reis wel eens bent tegengekomen waarin ethiek een grote rol speelde? Laat het weten in de comments!

Meer lezen over duurzaam en bewust reizen? Dit vind je misschien ook interessant:

4 Comments

  • Elise schreef:

    Goed geschreven, het zet je/me zeker aan het denken!

  • Peter Vossen schreef:

    Mooi verwoord Lon. Ik ben een stukje ouder dan dat jij bent (56) en heb me in een ver verleden ook schuldig gemaakt aan attracties waarbij het welzijn van dieren zeer te wensen overliet. Maar toen wisten we niet beter.. Goed dat je bedelende kinderen en het kopen van kinderen onder de aandacht brengt. Dit gebeurt wat mij betreft nog te veel en te vaak, maar over een jaar of 10 zal dat ook wel weer anders zijn. Omdat mensen nu, net als mij een jaar of 20 geleden, gewoon niet beter weten. Ik heb je artikel gedeeld.

    Groeten van een gepassioneerd medereiziger,

    Peter

    • Ontdek de wereld mee schreef:

      Dank voor je fijne reactie Peter! Het is inderdaad zoals je zegt, wanneer men niet beter weet… Hopelijk weet ik met dit artikel in ieder geval wat meer bewustzijn onder mijn lezers te creëren. En maken we de wereld samen steeds weer een stukje mooier. En daarnaast… iets 100% goed doen is zo moeilijk en zolang we van onze fouten leren.. Fijn weekend!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.